واکه‌های فارسی میانه (فارسی پهلوی) بدون تغییر به فارسی نو (فارسی دری) رسیدند اما با گذشت بیش از هزار سال از عمر فارسی دری، واکه‌های اولیه دگرگون گشته‌اند. جدول زیر، الگوی دگرگونی واکه‌ها را از فارسی میانه به فارسی معیار (فارسی رسمی امروز ایران) نشان می‌دهد. برای نوشتن واکه‌های بلند، به جای حرکت ماکرون «¯» که محدود به کتابهای دانشگاهی‌ست، از حرکت سیرکون‌فلکس «ˆ» استفاده می‌گردد که در زبانهایی همچون فرانسوی، پرتغالی، ترکی و کردی به کار می‌رود. برای نمونه، «â» به جای «ā» و «û» به جای «ū».

فارسی میانه فارسی معیار
واکه طول واکه طول
a کوتاه a کوتاه
â بلند â بلند
ê بلند î بلند
î بلند î بلند
i کوتاه e کوتاه
ô بلند û بلند
û بلند û بلند
u کوتاه o کوتاه

از جدول بالا مشخص است که:

گویشهای رایج در خراسان ایران و کشور افغانستان، از جمله‌ی گویشهایی هستند که در آنها واکه‌های فارسی میانه حفظ گشته‌اند.

دگرگونی واکه‌ی بلند ê

واکه‌ی بلند ê به واکه‌ی بلند î دگرگون گشته‌است. واکه‌ی ê هنوز در بسیاری از گویشهای محلی ایران و همچونین، فارسی رسمی افغانستان و تاجیکستان وجود دارد. در بیت معروف از مولانا «کار پاکان را قیاس از خود مگیر — گرچه ماند در نبشتن شیر و شیر»، شیر درنده šêr و شیر آشامیدنی šîr تلفظ می‌گشته‌است اما در فارسی رسمی امروز ایران، هر دو šîr تلفظ می‌گردند. در اصطلاح قدیم، به حرف «ی» هنگامی که صدای ê را می‌رساند «یای مجهول» و هنگامی که صدای î را می‌رساند «یای معلوم» می‌گویند. می‌توان گفت یکی از دلایل از میان رفتن واکه‌ی ê همین یکسان نوشته شدن آن با واکه‌ی î است.

فارسی میانه فارسی معیار
ên în (این)
dên dîn (دین)
gês gîs (گیس)
mêhan mîhan (میهن)

دگرگونی واکه‌ی کوتاه i

واکه‌ی کوتاه i به واکه‌ی کوتاه e دگرگون گشته‌است. از آنجا که واکه‌ی کوتاه i دیگر در فارسی امروزین وجود ندارد، به هنگام نوشتن فارسی به الفبای لاتین، واکه‌ی بلند î را به صورت i می‌نویسند. برای نمونه، «شیر» در اصل، باید به صورت šîr نوشته شود، نه šir.

فارسی میانه فارسی معیار
pitar pedar (پدر)
mihr mehr (مهر)

دگرگونی واکه‌ی بلند ô

واکه‌ی بلند ô به واکه‌ی بلند û دگرگون گشته‌است. در اصطلاح قدیم، به حرف «و» هنگامی که صدای ô را نشان می‌دهد «واو مجهول» و هنگامی که صدای û را می‌رساند «واو معلوم» می‌گویند. می‌توان گفت یکی از دلایل از میان رفتن واکه‌ی ô همین یکسان نوشته شدن آن با واکه‌ی û است.

فارسی میانه فارسی معیار
rôz rûz (روز)
zôr zûr (زور)
rôbâh rûbâh (روباه)
hôš hûš (هوش)

دگرگونی واکه‌ی کوتاه u

واکه‌ی کوتاه u به واکه‌ی کوتاه o دگرگون گشته‌است. از آنجا که واکه‌ی کوتاه u دیگر در فارسی امروزین وجود ندارد، به هنگام نوشتن فارسی به الفبای لاتین، واکه‌ی بلند û را به صورت u می‌نویسند. برای نمونه، «دوست» در اصل، باید به صورت dûst نوشته شود، نه dust.

فارسی میانه فارسی معیار
buland boland (بلند)
hunar honar (هنر)
kuštan koštan (کشتن)