گذشته‌ی نقلی التزامی

دستور ساخت

ماده‌ی گذشته + «بودن» به حال ساده‌ی التزامی

صرف

رفتن
مفردجمع
رفته باشمرفته باشیم
رفته باشیرفته باشید
رفته باشدرفته باشند
کار کردن
مفردجمع
کار کرده باشمکار کرده باشیم
کار کرده باشیکار کرده باشید
کار کرده باشدکار کرده باشند

نام این زمان

در کتابهای دستورزبان فارسی، این زمان را گذشته‌ی التزامی می‌نامند اما به نظر من درست نیست زیرا ساخت و نمود آن کاملا مطابق با گذشته‌ی نقلی گزارشی است: هر دو از ماده‌ی گذشته و فعل «بودن» ساخته شده‌اند. در وجه گزارشی، «بودن» به زمان حال ساده‌ی گزارشی صرف می‌شود و در وجه التزامی، به زمان حال ساده‌ی التزامی: رفته‌ام (رفته هستم) —> رفته باشم. در نمود نیز هر دو یکی اند: آنها این کار را کرده‌اند —> فکر نمی‌کنم آنها این کار را کرده باشند.

افزون بر این، دکتر خانلری در جلد دوم «تاریخ زبان فارسی» صفحه‌ی ۳۰۹، نشان داده‌اند که «برای وجه التزامی که مفهوم آن به زمان گذشته تعلق دارد، در آثار دوره‌ی اول فارسی دری» صورت خاصی وجود داشته ([be] + بن گذشته + شناسه‌ی گذشته + i):

نمونه