شناسه‌ی فعل

شخص

شخص یعنی کس یا چیزی که فعل به آن نسبت داده می‌شود. اگر شخص خودِ گوینده باشد آن را «اول شخص» و اگر شنونده باشد، «دوم شخص» و اگر دیگری باشد، «سوم شخص» گویند. شخص می‌تواند یک نفر باشد یا بیشتر. پس بر روی هم، شش شخص داریم. فعل برای شش شخص صرف می‌شود که به هرکدام از این صرفها «ساخت» یا «صیغه» می‌گویند:

شخصمخففنامهای دیگرضمیر فاعلی مرتبط
اول شخص مفرد۱م.گوینده‌ی مفرد گویندهمن
دوم شخص مفرد۲م.شنونده‌ی مفرد شنوندهتو
سوم شخص مفرد۳م.دیگری مفرد دیگریاو، وی، آن
اول شخص جمع ۱ج.گوینده‌ی جمع گویندگانما
دوم شخص جمع ۲ج.شنونده‌ی جمع شنوندگانشما
سوم شخص جمع ۳ج.دیگری جمع دیگرانآنها، ایشان

شناسه

برای صرف فعل در زمانهای مختلف، شناسه به بن و ماده افزوده می‌شود. شناسه‌ها دو گونه‌اند: شناسه‌ی گذشته و شناسه‌ی حال:

شخصشناسه‌ی گذشتهشناسه‌ی حال
۱م.م
am
م
am
۲م.ی
i
ی
i
۳م. 
-
د
ad
۱ج.یم
im
یم
im
۲ج.ید
id
ید
id
۳ج.ند
and
ند
and

همان طور که پیدا'ست، شناسه‌ها تنها در سوم شخص مفرد همسان نیستند.

تاریخچه‌ی شناسه‌ی گذشته

شناسه‌ی گذشته در اصل صورت وابسته‌ی فعل «بودن» در زمان حال ساده است که در فارسی میانه به این صورت است:

شخصفارسی میانهفارسی نو
۱م.hamam
۲م.hii
۳م.astast
۱ج.himim
۲ج.hidid
۳ج.handand

پس «رفتم» در لغت یعنی «رفت هستم» (مانند «خوبم» به معنی «خوب هستم»). توجه داشته باشید که به عنوان شناسه‌ی گذشته، برای سوم شخص مفرد، از «ast» استفاده نمی‌شود و شناسه‌ی آن به اصطلاح «پوچ» است.

شناسه و ضمیراندازی

شناسه در لغت یعنی «وسیله‌ی شناختن». هر شخص شناسه‌ی مختص به خود را دارد. از این رو، از روی شناسه می‌توان شخص فعل را باز شناخت. به همین دلیل، ضمیرهای فاعلی «من، تو، ...» در حالت عادی همراه با فعل به کار نمی‌روند؛ برای مثال، در حالت معمول می‌گوییم «دیروز به سینما رفتم»، نه «من دیروز به سینما رفتم» زیرا «م» در پایان «رفتم»، شخص فعل را، که «اول شخص مفرد» است، نشان می‌دهد. استفاده از ضمیر فاعلی تنها برای نشان دادن تأکید و مانند آن است. چونین ویژگی‌ای در هر زبانی یافت نمی‌شود. به زبانهای دارای این ویژگی، «ضمیرانداز» (pro-drop) می‌گویند. زبان فارسی کاملا ضمیرانداز است. زبانهایی چون اسپانیایی و ایتالیایی، تا حدی این گونه‌اند و زبانهایی مانند انگلیسی و فرانسوی ضمیرانداز نیستند و حتما باید ضمیر شخصی همراه فعل بیاید تا «شخص» فعل مشخص باشد. باید به این نکته به هنگام ترجمه توجه داشت و در ترجمه از انگلیسی، فرانسوی و دیگر زبانهایی که ضمیرانداز نیستند، همواره ضمیر فاعلی را ترجمه نکرد.