شخص

شخص یعنی کس یا چیزی که فعل به آن نسبت داده می‌شود. اگر شخص خودِ گوینده باشد آن را «اول شخص» و اگر شنونده باشد، «دوم شخص» و اگر دیگری باشد، «سوم شخص» گویند. شخص می‌تواند یک نفر باشد یا بیشتر. پس بر روی هم، شش شخص داریم. فعل برای شش شخص صرف می‌شود که به هرکدام از این صرفها «ساخت» یا «صیغه» می‌گویند:

  • اول شخص مفرد (۱م.) یا گوینده‌ی مفرد (گوینده)
  • اول شخص جمع (۱ج.) یا گوینده‌ی جمع (گویندگان)
  • دوم شخص مفرد (۲م.) یا شنونده‌ی مفرد (شنونده)
  • دوم شخص جمع (۲ج.) یا شنونده‌ی جمع (شنوندگان)
  • سوم شخص مفرد (۳م.) یا دیگری مفرد (دیگری)
  • سوم شخص جمع (۳ج.) یا دیگری جمع (دیگران)

شناسه

برای صرف فعل در زمانهای مختلف، شناسه‌ها به بن و ماده افزوده می‌شوند. شناسه‌ها دو گونه اند: گذشته و حال:

گذشتهحال
۱م.amam
۲م.ii
۳م.-ad
۱ج.imim
۲ج.idid
۳ج.andand

همان طور که پیدا'ست، شناسه‌ها تنها در سوم شخص مفرد همسان نیستند.

تاریخچه‌ی شناسه‌ی گذشته

شناسه‌ی گذشته در اصل صورت وابسته‌ی فعل «بودن» در زمان حال ساده است که در فارسی میانه به این صورت بوده:

فارسی میانهفارسی نو
۱م.hamam
۲م.hii
۳م.astast
۱ج.himim
۲ج.hidid
۳ج.handand

پس «رفتم» در لغت یعنی «رفت هستم» (مانند «خوبم» به معنی «خوب هستم»). توجه داشته باشید که به عنوان شناسه‌ی گذشته، برای سوم شخص مفرد، از «ast» استفاده نمی‌شود و شناسه‌ی آن به اصطلاح «پوچ» است.

شناسه و ضمیراندازی

شناسه در لغت یعنی «وسیله‌ی شناختن». هر شخص دستوری شناسه‌ی ویژه‌ی خود را دارد. از این رو، از روی شناسه می‌توان شخص فعل را باز شناخت. به همین دلیل، ضمیرهای شخصی «من، تو، ...» در حالت عادی همراه با فعل به کار نمی‌روند؛ برای مثال، در حالت معمول می‌گوییم «دیروز به سینما رفتم»، نه «من دیروز به سینما رفتم» زیرا «« am»ای که در پایان «رفتم» آمده، شخص فعل را (اول شخص مفرد) نشان می‌دهد. استفاده از ضمیرهای شخصی تنها به هنگام تأکید و مانند آن است. چونین ویژگی‌ای در هر زبانی یافت نمی‌شود. به زبانهای دارای این ویژگی، «ضمیرانداز» (pro-drop) می‌گویند. زبان فارسی کاملا ضمیرانداز است. زبانهایی چون اسپانیایی و ایتالیایی، تا حدی این گونه اند (البته نه به سادگی و یکنواختی فارسی) و زبانهایی مانند انگلیسی و فرانسوی ضمیرانداز نیستند و حتما باید ضمیر شخصی همراه فعل بیاید تا «شخص» فعل مشخص باشد. باید به این نکته به هنگام ترجمه توجه داشت و در ترجمه از انگلیسی، فرانسوی و دیگر زبانهای ضمیرنینداز، همواره ضمیر شخصی را ترجمه نکرد.

comments powered by Disqus