وجه‌های فعل

وجه فعل (mood) نشانگر این است که فعل از چه جهتی بیان می‌شود: بر اساس واقعیت یا ذهنیت یا غیر از آن. وجه‌هایی که در صرف فعلهای فارسی با آنها سر و کار داریم عبارت‌اند از: وجه گزارشی (یا وجه اخباریوجه التزامی و وجه دستوری.

وجه گزارشی

وجه گزارشی (indicative) هنگامی به کار می‌رود که می‌خواهیم انجام گرفتن یا نگرفتن فعلی را گزارش بدهیم. این وجه مختص رویدادهای واقعی‌ست و با رویدادهای غیر واقعی و ذهنی سر و کار ندارد. مثال:

وجه التزامی

وجه التزامی (subjunctive) در برابر وجه گزارشی‌ست و هنگامی به کار می‌رود که می‌خواهیم هر امر غیر واقعی و ذهنی را بیان کنیم. از جمله: پنداشت، احتمال، میل، قصد، دستور، خواهش و ...

وجه گزارشیوجه التزامی
امروز باران می‌آیدفکر می‌کنم امروز باران بیاید
حسن به بانک رفته‌استحسن باید به بانک رفته باشد
هر روز کمی پیاده‌روی می‌کنماز فردا می‌خواهم هر روز کمی پیاده‌روی بکنم

وجه دستوری

وجه دستوری برای بیان دستور، درخواست، هشدار و مانند آن به کار می‌رود. این وجه دو زیرشاخه دارد: امر و نهی. به زبان ساده، امر برای دستور به انجام فعل است و نهی برای دستور به انجام ندادن فعل. در اصل زبان فارسی، پیش‌وند نهی «م» (ma) است اما در فارسی امروز، این پیش‌وند بیشتر محدود به زبان ادبی‌ست و نهی با پیش‌وند نفی یعنی «ن» (na) ساخته می‌شود:

امر نهی (صرف اصیل) نهی (صرف امروزی)
برو مرو نرو
بخور مخور نخور
بنشین منشین ننشین